โฆรส
วรรคที่ ๑
อุปมาองค์ ๑ แห่งลา

                 “ข้าแต่พระนาคเสน ที่ว่าควรถือองค์แห่งลานั้น หมายความว่า องค์หนึ่งแห่งลานั้นได้แก่อะไร ?”

    “ขอถวายพระพร ธรรมดา ลา นั้น ไม่เลือกที่นอน นอนบนกองหยากเยื่อก็มี ที่ทาง ๔ แพร่งก็มี ๓ แพร่งก็มี ที่ประตูบ้านก็มี ที่กองแกลบก็มีฉันใด พระยาโยคาวจรก็ไม่เลือกที่นอนฉันนั้น ปูแผ่นหนังลงไป ในที่ปูด้วยหญ้าหรือใบไม้ หรือเตียงไม้ หรือแผ่นดิน แห่งใดแห่งหนึ่งแล้วนอนก็นอนฉันนั้น

    ข้อนี้สมกับที่พระพุทธดำรัสไว้ว่า

    “ภิกษุทั้งหลายในบัดนี้ ทำกายเหมือนท่อนไม้ ย่อมเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร”

    ส่วน พระสารีบุตรเถระ ได้กล่าวไว้ว่า “การนั่งคู้บัลลังก์ คือนั่งบักสมาธิก็พออยู่ สบาย สำหรับภิกษุผู้มุ่งต้อพระนิพพาน” ดังนี้ ขอถวายพระพร”

อุปมาแห่งไก่

    “ข้าแต่พระนาคเสน องค์ ๕ แห่งไก่นั้นได้แก่อะไร ?”

    “ขอถวายพระพร ธรรมดา ไก่ ย่อมอยู่ในที่สงัดแต่เวลาฉันใด พระโยคาวจรก็กวาดลานพระเจดี ตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้ อาบน้ำชำระกาย ไหว้พระเจดีย์แต่ในเวลายังวัน แล้วไปหาอยู่ในที่สงัดแต่เวลายังวันฉันนั้น

    อันนี้เป็นองค์แรกแห่งไก่ ธรรมดาไก่ย่อมตื่นแต่เช้าฉันใด พระโยคาวจรก็ตื่นแต่เช้าฉันนั้น แล้วลงไปปัดกวาดลานพระเจดีย์ ตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้ ชำระร่างกายดีแล้ว ก็กราบไหว้พระเจดีย์แล้ว จึงเข้าไปสู่ที่สงัดอีก อันนี้เป็นองค์ที่ ๒ แห่งไก่ ธรรมดาไก่ย่อมคุ้ยเขี่ยพื้นดินหากินหาอารฉันใด พระโยวจรก็พิจารณาแล้วจึงฉันอาหาร ไม่ฉันเพื่อให้เกิดความคะนอง ความมัวเมาความสวยงามแห่งร่างกาย ฉันเพียงให้ร่างกายนี้อยู่ได้ เพื่อจะได้ประพฤติพรหมจรรย์ต่อไปและเพื่อบรรเทาเวทนาเก่า กำจัดเวทนาใหม่เท่านั้น อันนี้เป็นองค์ที่ ๓ แห่งไก่

    ข้อนี้สมกับสมด็จพระจอมไตรตรัสว่า

    " บุคคลกินเนื้อแห่งบุตรในทางกันดารได้ด้วยความลำบากใจ กินพอให้ร่างกายเป็นไปได้ฉันใด หรือบุคคลเติมน้ำมันหยอดเพลาพอให้รถแล่นไปได้ฉันใด พระโยคาวจรก็ฉันอาหารพอให้ร่างกายเป็นไปได้ฉันนั้น”

    ธรรมดาไก่ถึงมีตา ก็เหมือนตาบอดในเวลากลางคืนฉันใด พระโยควจรถึงตาไม่บอดก็ควรเป็นเหมือนตาบอดฉันนั้น ทั้งในเวลาอยู่ในป่าหรือเที่ยวบิณฑบาตในบ้าน พระโยควจรควรเป็นเหมือนคนตาบอด คนหูหนวก คนใบ้ ต่อรูป เสียง หลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ อันน่ายินดี อันนี้เป็นองค์ที่ ๔ แห่งไก่

    ข้อนี้สมกับถ้อยคำของ พระมหากัจจายนเถระ กล่าวไว้ว่า

    “พระโยควจรควรเป็นเหมือนคนตาบอด คนหูหนวก คนใบ้ คนไม่มีกำลัง เมื่อเกิดเรื่องขึ้น ควรนอนเหมือนคนตาย” ดังนี้

    ธรรมดาไก่ถึงถูกไล่ตีด้วยก้อนหิน ไม้ค้อนหรือถูกตีด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็ตาม ก็ไม่ทิ้งที่อยู่ของตนฉันใด พระโยควจรถึงจะทำจีวรกรรมคือการทำจีวร หรือนวกรรม คือการก่อสร้าง การเรียน การถาม ก็ไม่ทิ้งโยนิโสมนสิการคือตั้งใจไว้ด้วยอุบายอันชอบฉันนั้น อันนี้เป็นองค์ ๕ แห่งไก่

    ข้อนี้สมกับพระพุทธพจน์ว่า

    “อะไรเป็นโคจรของภิกษุ เป็นวิสัยบิดาของตน อันนี้คือสติปัฏฐาน ๔ ดังนี้

    ถึง พระสาริบุตรเถระ ก็ได้กล่าวไว้ว่า

    “ไก่ย่อมไม่ทิ้งเล้าไก่ของตน ย่อมรู้จักสิ่งที่ควรกินไม่ควรกิน พอให้ชีวิตเป็นไปได้ฉันใด พระพุทธบุตรก็ไม่ควรประมาทไม่ควรทิ้งโยนิโสมนสิการอันประเสริฐฉันนั้น” ดังนี้ ขอถวายพระพร”